بهره برداری از جنگل به روش سنتی و نیز تبدیل آن به اراضی مزروعی, همراه با رشد جمعیت و باهدف تأمین نیازهای چوبی و تغذیه‌ای از گذشته دور و ابتدا توسط رومی‌های قدیم شروع شد . مبدأ و منشأ تفکر علمی تهیه و اجرای طرح‌های جنگلداری در قالب سری و با روش کلاسیک, اروپای مرکزی بود که هدف عمده این طرح‌ها در «برداشت چوب» متمرکز می‌شد.
به‌تدریج روش‌های علمی‌تر ارائه و به کشورهای دیگر تسری یافت, بطوریکه اولین طرح جنگلداری در آمریکا از صدسال قبل (۱۹۰۵ میلادی) و اولین طرح جنگلداری در ایران بر اساس قانون جنگل‌ها و مراتع مصوب ۱۳۳۸ (هـ ش) از ۴۵ سال پیش و با کمک فرانسوی‌ها تهیه و به اجرا درامد. .
طرح‌های جنگلداری درگذشته بر مبنای اصول «برداشت مستمر» و «بهره‌برداری اقتصادی» استوار بود به همین جهت برای اقتصادی نمودن طرح و سهولت در مدیریت, گرایش به همسال کردن جنگل و تک‌کشتی در احیاء جنگل‌های مخروبه با استفاده از گونه‌های سریع الرشد بومی و غیربومی و باهدف افزایش تولید متداول گردید .
درنتیجه اجرای روش‌های کلاسیک جنگلداری طی قرون گذشته, ناهنجاری‌های زیست‌محیطی و پدیده‌های مخرب جنگل چون باران‌های اسیدی و … بروز نمود که دانشمندان علوم جنگل در اروپا برای کاهش اثرات تخریبی جنگل با تغییر نگرشی اصول جنگلداری مدرن را برای مدیریت پایدار جنگل ارائه نمودند که معروف‌ترین آن «جنگلداری نزدیک به طبیعت» و «جنگلداری با تاج پوشش دائمی» می‌باشد . این رویکردها در مقاله حاضر موردبررسی قرار می‌گیرند .

۱- جنگلداری نزدیک به طبیعت Close to nature forestry
۱-۱- تاریخچه
اعمال مدیریت جنگلداری سنتی و کلاسیک با قدمت بالغ‌بر پنج قرن در اروپا شروع‌شده است . براثر بهره‌برداری متمرکز از جنگل طی چندین دوره به روش قطع یکسره متوالی موجبات فقر مواد آلی و معدنی خاک, لغزش و رانش زمین, تغییر مناظر زیبا و زیستگاهمی حیات‌وحش را فراهم و پدیده‌های زیان‌بار زیست‌محیطی چون : باران‌های اسیدی, تخریب لایه ازون, اثر گلخانه‌ای در زمین, افزایش درصد دی‌اکسید کربن و … را در پی داشته است .
به‌منظور کاهش اثرات تخریبی ناشی از اجرای جنگلداری کلاسیک و رویکرد تحول و تکامل جنگلداری مدرن و نیز به‌منظور پاسخگویی به اعتراضات تشکل‌های غیردولتی طرفداران محیط‌زیست, جنگلبانان به دنبال راه‌حل‌های اصولی برآمدند که در این راستا «جنگلداری نزدیک به طبیعت» به همین منظور پیشنهادشده است .
«گروه کار برای جنگلداری نزدیک به طبیعت» از حدود ۵۰ سال قبل در کشور آلمان شکل گرفت و بعداً در سپتامبر ۱۹۸۹ «اتحادیه اروپایی جنگلبانان طرفدار جنگلداری نزدیک به طبیعت- Prosilva) تشکیل‌شده که برخی از اعتقادات و الزامات مهم اتحادیه برای برنامه‌ریزی در جنگلداری مدرن در ادامه این نوشتار می‌آید
۱-۲- اصول جنگلداری نزدیک به طبیعت
اصل اول : شناخت ظرفیت‌های اکوسیستم‌های جنگلی :
اساس و پایه تولید در جنگل خاک آن است لذا باید نسبت به حفظ و حاصلخیزی خاک و در صورت نیاز در تقویت آن اقدام نمود. به همین جهت در جنگلداری باید از تخریب خاک به‌صورت های لغزش و رانش, فرسایش, آبشویی عناصر و کوبیدگی خاک جلوگیری نمود . باید از قطع یکسره وسیع, استفاده از ماشین‌آلات سنگین بهره‌برداری و حمل‌ونقل به‌ویژه در زمین‌های حساس به رانش خودداری نمود . حجم سرپا را به حد مطلوب رسانده تنوع زیستی را تقویت نمود .
استقرار تجدید حیات در حد نیاز موردتوجه قرار گیرد بطوریکه ازنظر اکولوژیکی روند تعادل انرژی به حداکثر برسد . خوشبختانه جنگل‌های خزری شمال کشور, به دلیل عدم قطع یکسره در سطوح گسترده (فقط در جنگل‌های مخروبه و باهدف تسریع در احیاء) و بر هم زدن اکوسیستم‌های آن, از ظرفیت‌های بسیار بالایی برخوردار می‌باشد ولی حاصلخیزی خاک جنگل‌های زاگرس در غرب کشور به دلیل حاد بودن مسائل اجتماعی اقتصادی و دامداری سنتی و فرسایش شدید خاک با آسیب‌های جدی مواجه شده است.
اصل دوم : متناسب بودن گونه‌ها و ساختار توده‌ها با رویشگاه
هر رویشگاه ظرفیت خاصی برای تنوع گونه‌ای و کمیت و کیفیت آن جنگل دارد, بطوریکه در رویشگاهی گونه راش از رشد بالایی برخوردار است ولی رویشگاه دیگر ممکن است برای بلوط و یا توسکا بیشتر مناسب باشد . لذا در این نوع مدیریت جنگل, باید به نکات فوق توجه نمود . ضمناً چون مبدأ بذر در امر جنگل‌کاری دارای اهمیت فراوانی می‌باشد, توصیه
می‌گردد در جمع‌آوری بذور مختلف از پایه‌های محلی استفاده شود . هرچند ممکن است
گونه‌های غیربومی و غیر محلی گاهی بسته به اهمیت خاص و رعایت اصل پیش گیرانه در جنگل‌کاری بکار گرفته شوند . به‌عنوان‌مثال برخی از گونه‌های سوزنی‌برگ (کاج تدا در جنگل‌های جلگه‌ای گیلان) و نیز کاج سیاه و کاج جنگلی و نوئل (Picea exelsa) در رویشگاه‌های مطلوب ارتفاعات بالا با اهداف بالا بردن حجم سرپا, استقرار توده‌های پیشاهنگ در رویشگاه‌های تخریب یافته, افزایش تنوع گونه‌ای و … واردشده‌اند .
اصل سوم : پایداری
تمام اکوسیستم‌های طبیعی دارای خصوصیاتی از قبیل خودترمیمی(Resiliance) complexity تنوع زیستی و پیچیدگی
برای دست‌یابی پایداری مطلوب در جنگل‌های تک گزیده هیرکانی, رعایت اصول جنگل‌شناسی در نشانه‌گذاری به شیوه تک گزینی که اهداف چندگانه و چندمنظوره را در بردارد از اهمیت فراوانی برخوردار است بطوریکه این امر موجبات تقویت تنوع گونه‌ای, تنوع ساختاری و تنوع زیستی را فراهم خواهد نمود
اصل چهارم : داشت و برداشت پایه‌ای از جنگل
این اصل در حقیقت هسته مرکزی جنگلداری نزدیک به طبیعت است. بطوریکه برداشت و یا باقی گذاشتن هر درختی بسته به وضعیت و موقعیت آن در بین مجموعه درختان اطراف آن مورد توجه قرار می‌گیرد . یعنی ممکن است درختی به‌منظور تولید چوب در آینده یا به‌عنوان پرستار, تولید بذر, ارزش‌های ژنتیکی, موقعیت فیزیکی, به خاطر زیبایی یا ایجاد زیستگاه برای تقویت تنوع زیستی نگهداری شود . طبق این اصل دربرش تک گزینی پایه‌ای,‌ هم‌زمان اهدافی چون رشد جنگل, بهره‌برداری, استقرار تجدید حیات و اصلاح ساختار توده‌های جنگلی به‌ویژه ساختار عمودی در چنداشکوبه کردن توده‌ها, تعقیب می‌گردد . در این راستا تأکید می‌گردد که تعداد کمی درخت ولی از درختان بزرگ و باارزش برداشت شوند . این روش باعث استمرار روند هرس طبیعی و ایجاد توده‌های ناهمسال و میکروکلیمای ثابت می‌شود که نتیجتاً تولیدات و خدمات جنگل و اشتغال استمرار می‌یابد .
اصل پنجم : دائمی بودن مسیرهای خروج چوب
طبق این اصل مسیرهای چوبکشی باید ثابت و دائمی باشد . این امر باعث کاهش خسارات وارده به درختان سرپا و تمرکز تخریب در حداقل سطح می‌گردد . رعایت این اصل در نشانه‌گذاری برای انتخاب درخت و جهت انداختن آن کمک می‌کند, بطوریکه موجب سرعت عمل در امر خروج فراورده‌های جنگلی و کاهش خسارت به خاک جنگل و درخت مقطوعه
می‌گردد .
فاصله مسیرهای چوبکشی از یکدیگر به عوامل خاص آن جنگل چون : آمیختگی, سن و ارتفاع درختان, تراکم توده,‌ عوارض طبیعی, فاصله جاده‌ها از هم و کیفیت تولیدات و نیز ماشین‌آلات بهره‌برداری بستگی دارد, که عملاً ممکن است این فاصله در کشورهای اروپایی بین ۲۰ تا ۱۰۰ متر و در ایران بین ۵۰ تا ۱۵۰ متر متغیر باشد . عرض مسیر بستگی به عرض ماشین‌آلات کشنده و سیستم بهره‌برداری دارد که باید در حداقل موردنیاز احداث شود
۲- جنگلداری با تاج پوشش دائمی (Continuous cover forestry)
۱-۳- تاریخچه
مبدأ و منشأ جنگلداری با تاج پوشش دائمی کشور انگلستان است, که قطع یکسره وسیع با سطوح ۱۰-۵ هکتار در ۹۰% از جنگل‌های تحت مدیریت طرح‌های جنگلداری آن اجراشده است . ولی درروش جنگلداری با تاج پوشش دائمی, چنانچه سطح برش از ۲۵/۰ هکتار تجاوز نماید, نوع برش آن قطع یکسره محسوب می‌گردد و جنگل احداثی در این سطوح همسال خواهد بود . از وقتی‌که بحث در خصوص مزایای جنگل‌های ناهمسال (از اواسط قرن ۱۹) در اروپا رونق یافت, هم‌زمان مسئله جنگلداری با تاج پوشش دائمی در انگلستان مطرح شد . طبق این روش جنگلداری, همه روش‌های جنگل‌شناسی باید تاج پوشش جنگل را حفظ و از قطع یکسره پرهیز نمایند . در این رابطه نظریه مذکور (helliwell-1997)بین سال‌های۱۹۵۰ تا اوایل سال ۱۹۶۰ مورد آزمایش جدی قرار گرفت . این روش جنگلداری برای مدیریت چندمنظوره جنگل و درجاهایی که نقش‌های زیست‌محیطی, تفرجی, حفظ منظر و سایر اهداف و خدمات جنگل به‌اندازه تولید چوب مهم هستند, بکار گرفته می‌شود . قابل‌ذکر است که این رویکرد در سال‌های اخیر در سایر کشورهای اروپایی هم طرفدارانی پیداکرده است .
۱-۴- اصول جنگلداری با تاج پوشش دائمی
اصل اول : مدیریت اکوسیستم‌های جنگل نه مدیریت فقط درختان
در این روش, توده‌های جنگلی به‌عنوان چارچوبی برای اکوسیستم‌های جنگلی محسوب می‌شوند ؛ که درختان به‌طور دوره‌ای از آن توده‌ها برداشت می‌شوند و چشم‌انداز و زیستگاه حیات‌وحش نیز به همان اندازه از اهمیت برخوردار می‌باشد . در این روش جنگلداری باید به اثرات بهره‌برداری بر توده‌های جنگلی (اکوسیستم‌های جنگلی) توجه خاص نمود و میزان برداشت هم باید به‌اندازه‌ای تنظیم گردد که به توده‌های جنگلی آسیب نرساند . قابل‌ذکر است که این اصل برای کلیه جنگل‌هایی که باهدف چندمنظوره مدیریت می‌شوند صدق می‌نماید . بنابراین برای چند آشکوبه کردن جنگل‌کاری‌ها هم می‌توان از این اصل استفاده نمود .
برای به‌کارگیری یک رویکرد متضمن پایداری باید از عوامل رویشگاه, نیاز گونه‌ها و اهداف جنگلداری ارزیابی‌های لازم معمول گردد . درنتیجه برای اعمال این نوع مدیریت در جنگل‌های شمال کشور که باسیاست‌های اتخاذشده همخوانی دارد, مطالعه و شناخت دقیق عوامل اقلیمی, ادافیکی, نیاز گونه‌ها و توده‌های جنگل و نیز اهداف طرح از اهمیت خاص برخوردار است .

اصل دوم : استفاده از فرآیندهای طبیعی به‌عنوان اساس مدیریت توده‌های جنگلی
در این روش جنگلداری, تصور بر این است که استفاده از فرایندهای طبیعی, همانند تجدید حیات طبیعی در مدیریت توده‌های جنگلی, پایدارتر از تجدید حیات مصنوعی (نهال‌کاری) و توده‌های همگن و خالص است, هرچند شواهد زیادی برای این تفکر وجود ندارد . تجدید حیات طبیعی وسیله‌ای برای افزایش تنوع زیستی و تضمین استقرار مناسب گونه در رویشگاه است . قابل‌ذکر است که طبق بررسی‌ها, مشاهدات و تجربیات نگارندگان, توده‌های جنگلی با منشأ تجدید حیات طبیعی در جنگل‌های شمال کشور, از تنوع گونه‌ای و پایداری بیشتری نسبت به توده‌های جنگلی دست کاشت برخوردارند .

اصل سوم : اقدام با توجه به محدودیت‌های رویشگاه
درصورتی‌که ترکیب گونه‌های جنگلی متناسب با شرایط رویشگاه باشد, فرایندهای طبیعی هم مطلوب خواهد بود . به همین جهت از کشت گونه‌های پرنیاز در رویشگاه فقیر باید پرهیز نمود . تفاوت‌های رویشگاهی موجود در هر جنگل به‌عنوان منشأ تنوع و ناهمگنی است . درنتیجه باید از همگن کردن جنگل یا تک‌کشتی خودداری نمود . در این راستا شناخت دقیق نیازهای اکولوژیکی گونه‌های درختی به‌منظور توسعه جنگل و سازگاری گونه‌ها با رویشگاه, شدیداً ضرورت دارد .

اصل چهارم : ایجاد ساختار متنوع در توده‌های آمیخته
اصولاً جنگل‌کاری‌هایی که از توده‌های خالص و همسال تشکیل می‌شوند دارای ساختار منظم یک آشکوبه, رستنی‌های کم کف جنگل, تعداد کمی درختان خشک و تنوع درختی محدود می‌باشند . هرچند توده‌های مسن عمدتاً از تنوع ساختاری بیشتری برخوردارند . بطوریکه در میان آن‌ها انواع رویشگاه‌های خرد (microsites) که آشیان‌های اکولوژیک برای گونه‌های مختلف به وجود آوردند, دیده می‌شود .
از طرفی در این توده‌ها, شرایط برای زادآوری طبیعی بیشتر فراهم است . هر چه توده‌های طبیعی مسن‌تر می‌شوند, نقش‌های تفرجگاهی, بهره‌مندی از فواید حیات‌وحش و ارزش‌های غیر بازاری در این جنگل‌ها بیشتر می‌شود .

بحث و نتیجه‌گیری :
نظر به بهره‌برداری با روش قطع یکسره وسیع طی چندین دوره در قرون گذشته در کشورهای غربی (اروپای مرکزی- کشورهای اسکاندیناوی- کانادا و …) و باز کاشت گونه‌های سریع الرشد موجب فقر مواد معدنی و آلی خاک, بروز پدیده‌های مخرب مثل باران‌های اسیدی، کاهش تنوع زیستی, پیدایش آفات و بیماری‌ها و … شد . لذا در مقابله با روش‌های جنگلداری گذشته و به‌منظور استفاده پایدار و دائمی از تولیدات و خدمات جنگل, حفظ تنوع زیستی و آب‌وخاک, حفظ منظر و توسعه گردشگری در طبیعت (اکو توریسم) و غیره اعمال روش‌های جنگلداری فوق‌الذکر توسط دانشمندان علوم جنگل و محیط‌زیست پیشنهاد و حمایت می‌گردد . با توجه به ساختار جنگل‌های طبیعی شمال کشور و پیشینه کم‌بهره برداری صنعتی از آن و سطوح کم جنگل‌کاری‌ها, اجرای روش‌های جنگلداری فوق در آن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است, بخصوص اینکه برای استفاده چندمنظوره از این جنگل‌ها استعدادهای فراوانی نهفته ست.

لینک دانلود
حجم فایل

دیدگاه ها بسته شده اند .